Có. Với quạt DF-30 đến DF-73, chiều quay là tham số của tủ biến tần, xuất xưởng đặt chiều thuận, MEILILE chỉ đổi khi quạt dừng hẳn. Nhưng quạt trần công nghiệp đảo chiều không tự sưởi ấm nhà xưởng, vì quạt chỉ khuấy trộn không khí. Kho không sưởi mùa lạnh gần như không phân tầng nhiệt, nên ở xưởng miền Bắc không có nguồn nhiệt, MEILILE đề xuất đảo chiều ở tần số thấp, giữ gió chỗ ngồi không quá 0,2 m/s (ASHRAE 55, dưới 23 °C).
Gõ “quạt trần đảo chiều có tác dụng gì”, phần lớn câu trả lời nói về quạt trần trong nhà ở: mùa hè quay một chiều cho gió mát, mùa đông quay chiều kia để đẩy hơi ấm từ trần xuống. Lời khuyên đó dựa trên một căn phòng có sưởi. Theo nhận định của đội kỹ thuật MEILILE, nhà xưởng, nhà kho ở Bắc Ninh, Hải Phòng, Hà Nội hay Thái Nguyên phần lớn không lắp hệ thống sưởi, còn cuối đông lại có nồm, sàn đổ mồ hôi. Bài này trả lời cho quạt trần công nghiệp HVLS dòng DF của MEILILE: đảo chiều làm thay đổi đường gió ra sao, đổi chiều ở đâu trên tủ biến tần, mùa nóng, mùa đông, mùa nồm nên chạy thế nào, khi nào đảo chiều có ích và khi nào chỉ là một thao tác thừa. Thông số quạt lấy từ bảng thông số dòng DF và công cụ chọn quạt trần HVLS của MEILILE; các con số về khí hậu, tiêu chuẩn vi khí hậu và phân tầng nhiệt đều dẫn nguồn ngay trong đoạn.
Đảo chiều làm thay đổi điều gì trong đường đi của gió quạt trần công nghiệp
Muốn biết đảo chiều có ích hay không, trước hết cần biết khi chạy bình thường gió đi đường nào. Bài nguyên lý quạt trần công nghiệp HVLS mô tả một vòng khép kín năm chặng: cánh hút khí từ khoảng trống giữa mặt phẳng cánh và mái (MEILILE chừa tối thiểu 0,6 m), đẩy xuống thành một cột khí rộng xấp xỉ đường kính cánh, tức 3,0 đến 7,3 m tùy model dòng DF; cột khí chạm sàn, bẻ ngang thành một lớp gió mỏng sát sàn, lan ra hết vùng gió có tác dụng (khoảng 2,5 lần đường kính cánh), gặp tường, cột hoặc kệ hàng thì bị bẻ ngược lên mái rồi quay lại cánh. Lớp gió sát sàn ở chặng thứ ba chính là lớp không khí công nhân đứng trong, nên chạy thuận là cách đưa gió tới người.
Đảo chiều đổi hướng cả vòng đó. Theo cách MEILILE mô tả (đây là suy luận từ chính vòng tuần hoàn ở trên, không phải số đo): cánh hút khí từ phía dưới và đẩy lên mái; khí đi dọc mặt dưới mái ra phía tường, đi xuống dọc tường, rồi bò ngược qua sàn về lại dưới tâm quạt. Người đứng ngay dưới quạt gần như không thấy gió; người đứng gần tường thấy một luồng khí yếu hơn, đến muộn hơn, vì khí đã đi một quãng dài qua mái và tường trước khi tới tầng làm việc. Tóm lại, đảo chiều không tạo ra thứ gió khác: nó chỉ đổi chỗ gió chạm người đầu tiên, từ “thẳng từ trên xuống” thành “gián tiếp, đi vòng qua mái và tường”.
Dù chạy chiều nào, quạt cũng chỉ khuấy trộn không khí đã có sẵn trong xưởng; nó không đốt nóng không khí, cũng như quạt HVLS không hạ nhiệt độ không khí vào mùa hè. Vì thế quạt đảo chiều không tự sưởi ấm nhà xưởng. Vào mùa đông, đảo chiều chỉ kéo được hơi ấm xuống khi ngay dưới mái đang có một lớp khí ấm hơn tầng làm việc, và lớp khí đó phải do một nguồn nhiệt trong xưởng tạo ra: máy sưởi, lò, máy sấy, máy ép nhựa. Không có nguồn nhiệt thì đảo chiều chỉ còn tác dụng giữ khí chuyển động mà không thổi thẳng gió lạnh vào người (xem mục mùa đông).
Đừng nhầm với “quạt đảo trần”. Trên thị trường, quạt đảo trần là loại quạt treo trần có đầu quay qua lại để quét gió sang hai bên. Đó là một kiểu sản phẩm khác: “đảo” ở đây là đảo hướng gió theo phương ngang, còn đảo chiều là đổi chiều quay của cánh để cột khí đi lên thay vì đi xuống. Quạt trần DF không có cơ cấu quay đầu. Trong dòng sản phẩm MEILILE, kiểu tự đảo gió sang ngang là quạt di động YF Type C, nhận theo đơn đặt hàng.
Quạt trần DF có đảo chiều được không, và đổi chiều ở đâu
Được, và việc đổi chiều nằm ở tủ biến tần. Động cơ PMSM của quạt trần DF không tự khởi động và không tự điều tốc nếu thiếu biến tần, nên mỗi quạt có một tủ biến tần riêng, gắn trên cột hoặc tường trong tầm với người vận hành; bài quạt HVLS là gì ghi rõ mọi thao tác bật, tắt, chỉnh tốc vô cấp và đảo chiều đều nằm ở tủ đó. Bảng điều khiển của bản tiêu chuẩn có màn hình LED, nhãn phím và đèn báo tiếng Anh (RUN, REV, STOP, ALM, PRGM); hình vẽ bảng điều khiển trong hướng dẫn sử dụng quạt trần DF ghi các đèn báo RUN, Hz, V, A, Rev, ALM.
Cần phân biệt hai việc. Việc hằng ngày ở bảng điều khiển, theo mục 7.1 hướng dẫn sử dụng, gồm bốn thao tác sau khi cấp nguồn (màn hình hiện 0,00 Hz, quạt chưa quay): nhấn phím chạy (RUN) để quạt khởi động, tần số tăng dần; nhấn phím tăng hoặc phím giảm để đổi tốc độ; nhấn phím dừng (STOP) để quạt giảm tốc và dừng êm. Đổi chiều không nằm trong bốn thao tác chạy, tăng, giảm, dừng đó. Chiều quay là một tham số của biến tần: MEILILE đang dùng hai bộ hướng dẫn tham số biến tần cho quạt trần, và cả hai đều có một tham số chọn chiều thuận hoặc chiều ngược với giá trị xuất xưởng là chiều thuận, một tham số cho phép hoặc cấm quay ngược (xuất xưởng: cho phép), cùng một tham số đặt thời gian dừng ở điểm tần số bằng không khi chuyển giữa thuận và ngược. Từng phím chạy, dừng, tăng, giảm được giải thích ở bài biến tần quạt trần công nghiệp; bài này không nhắc lại.
Ai đổi tham số? Hướng dẫn sử dụng ghi rằng tham số trong tủ đã được hiệu chỉnh trước khi xuất xưởng, muốn sửa thì liên hệ kỹ thuật viên chuyên môn hoặc hãng. Với MEILILE, thay đổi tham số do kỹ thuật viên MEILILE hoặc đơn vị được MEILILE ủy quyền thực hiện. Một nhà xưởng đảo chiều theo mùa sẽ đổi chiều hai lần một năm, đầu mùa lạnh và đầu mùa nóng; MEILILE đề xuất ghi luôn vào biên bản khảo sát quạt nào sẽ đảo chiều theo mùa, quạt nào chạy thuận quanh năm, để gộp việc đổi chiều vào các lần bảo trì định kỳ. Nếu xưởng muốn chắc chắn không ai đổi nhầm, tham số cấm quay ngược có thể được bật cho những quạt chỉ chạy thuận.
Còn một cách đổi chiều MEILILE không dùng cho việc đảo chiều theo mùa và đề nghị bên vận hành không tự làm: đổi chỗ hai dây pha ra động cơ. Bài cách lắp đặt quạt trần công nghiệp nhắc rằng ở bước chạy thử, kỹ thuật viên phải xác nhận chiều quay vì đảo pha làm quạt thổi ngược; tức là đảo pha thì đổi được chiều, nhưng đó là thao tác đấu nối trong tủ. Chính sách bảo hành loại trừ hư hỏng do đấu nối sai sơ đồ và tự ý can thiệp tủ biến tần, nên đổi chiều bằng tham số, do người được ủy quyền làm, là cách giữ nguyên điều kiện bảo hành trọn đời cả động cơ PMSM và biến tần.
Mùa nóng: vì sao quạt trần công nghiệp chạy thuận
Mùa nóng, mục tiêu là làm người thấy mát, và cảm giác mát đến từ gió chạm da. Nhiệt kế không đổi: quạt không hạ nhiệt độ không khí, như bài tiêu chuẩn nhiệt độ nhà xưởng đã phân tích. Thứ thay đổi là tốc độ gió tại chỗ người đứng. Trong công cụ chọn quạt của MEILILE, mốc quy đổi là gió 0,5 m/s tương ứng cảm giác mát khoảng 2 °C, và tăng theo tốc độ gió. Chạy thuận đưa cột khí chạm thẳng sàn rồi trải ngang qua tầng làm việc, nên gió tới người sớm và mạnh. Chạy đảo chiều, gió phải đi vòng qua mái và tường, tới người đã yếu, nên mùa nóng gần như không có lý do đảo chiều.
Giới hạn trên của gió cũng có sẵn. Theo QCVN 26:2016/BYT, tốc độ chuyển động không khí cho phép tại nơi làm việc là 0,1–1,5 m/s với lao động nhẹ, 0,2–1,5 m/s với lao động trung bình và 0,3–1,5 m/s với lao động nặng; mục 2.1.1 cho phép tăng tới 2 m/s khi điều kiện lao động nóng, độ ẩm cao (văn bản tại LuatVietnam). Quạt trần DF điều tốc vô cấp, chỉnh tần số liên tục qua tủ biến tần với bước 0,01 Hz, nên con số vòng quay trong bảng thông số (57 vòng/phút với DF-73, 60 vòng/phút với DF-60 và DF-65, 100 vòng/phút với DF-30) là mức tối đa. Mức chạy hằng ngày chốt bằng số đo tại chỗ người đứng, không chốt bằng cảm giác ở ngay dưới tâm quạt.
Mùa nóng chạy thuận còn làm thêm một việc: trộn lớp khí nóng đọng dưới mái tôn xuống. Phần phá phân tầng nhiệt của bài nguyên lý giải thích cơ chế này. Một nghiên cứu theo dõi nhiều nhà kho không sưởi suốt cả năm (Porras-Amores, Mazarrón và Cañas, tạp chí Energies, 2014) ghi nhận phân tầng nhiệt nặng nhất vào mùa ấm, với mức chênh tối đa 0,3–0,7 °C cho mỗi mét chiều cao. Nếu mức chênh tối đa đó giữ nguyên suốt chiều cao (một giả định đơn giản hóa), kho cao 10 m có thể chênh tới khoảng 3,0–7,0 °C giữa mái và sàn, kho cao 12 m tới khoảng 3,6–8,4 °C (cận trên do MEILILE nhân từ số liệu của nghiên cứu, chỉ áp dụng cho mùa ấm, kho không sưởi). Lớp khí nóng ấy là thứ quạt chạy thuận trộn xuống trong mùa hè, đồng thời với việc thổi gió tới người.
Mùa đông miền Bắc: đảo chiều không tự sưởi ấm nhà xưởng
Mùa đông miền Bắc lạnh thật. Bảng số liệu khí hậu trong dự thảo QCVN 02:2021/BXD (bản dự thảo ngày 05/4/2021 đăng trên trang Bộ Xây dựng; MEILILE chưa đọc được bản chính thức QCVN 02:2022/BXD) ghi nhiệt độ trung bình tháng 1 là 16,6 °C ở trạm Hà Nội, 16,2 °C ở trạm Bắc Giang, 16,3 °C ở trạm Phù Liễn (Hải Phòng) và trạm Hải Dương, 16,7 °C ở trạm Vĩnh Yên, 16,0 °C ở trạm Thái Nguyên; bảng dự thảo không có trạm mang tên Bắc Ninh. Số đo thực của một năm cụ thể cũng dưới 20 °C: theo Niên giám Thống kê 2024, trạm Láng (Hà Nội) có nhiệt độ trung bình tháng 1/2024 là 18,4 °C. Đó là nhiệt độ ngoài trời; QCVN 26:2016/BYT đặt mức dưới của nhiệt độ nơi làm việc là 20 °C cho lao động nhẹ, 18 °C cho lao động trung bình, 16 °C cho lao động nặng.
Phần lớn nhà xưởng, nhà kho ở miền Bắc không lắp hệ thống sưởi (đây là nhận định của đội kỹ thuật MEILILE, không phải số thống kê). Với một xưởng như vậy, câu hỏi là: dưới mái có lớp khí ấm nào để đảo chiều kéo xuống không? Theo nghiên cứu của Porras-Amores và cộng sự ở trên, vào mùa lạnh, mái kho không sưởi bị không khí lạnh bên ngoài làm nguội, và chênh nhiệt độ theo chiều cao là không đáng kể. Báo cáo hội nghị của Polander và cộng sự (Đại học bang Oregon, 2018) dẫn lại kết quả này: trong kho không sưởi, mùa sưởi gần như không có phân tầng, chỉ khi thêm sưởi mới hình thành phân tầng rõ. Nói cách khác, ở xưởng không sưởi, mùa đông gần như không có hơi ấm nằm chờ dưới mái.
Vì vậy, với xưởng không sưởi và không có nguồn nhiệt lớn, việc đảo chiều không làm ai ấm lên. Lúc này đảo chiều chỉ có tác dụng phòng ngừa: nếu vẫn cần giữ không khí chuyển động (khí tù, mùi, hàng hóa cần thông thoáng, hoặc để tại chỗ làm việc đạt mức gió tối thiểu của quy chuẩn), chạy đảo chiều ở tần số thấp sẽ đưa gió tới người theo đường vòng, yếu và gián tiếp, thay vì thổi thẳng một luồng khí lạnh xuống đầu công nhân. Khi không có lý do đó, có thể tắt quạt, với điều kiện số đo tại chỗ làm việc vẫn đạt mức dưới của QCVN 26:2016/BYT (0,1 m/s với lao động nhẹ, 0,2 m/s với lao động trung bình, 0,3 m/s với lao động nặng) nhờ thông gió sẵn có; nếu không đạt, chạy đảo chiều ở tần số thấp nhất đủ đạt mức đó. Điều không nên làm là để nguyên mức chạy mùa hè sang mùa đông: luồng gió đủ làm người thấy mát giữa tháng 7 vẫn lấy nhiệt khỏi cơ thể vào tháng 1, tức là làm người lạnh thêm.
Gió bao nhiêu thì bắt đầu thành gió lùa? QCVN 26:2016/BYT không có điều khoản riêng cho mùa lạnh và không đặt giới hạn trên riêng cho gió mùa đông; mốc gần nhất MEILILE tìm được là tiêu chuẩn tiện nghi nhiệt ASHRAE 55. Theo bản bổ sung d của ASHRAE 55-2017 (phê duyệt 31/7/2020), khi nhiệt độ tác dụng (operative temperature) dưới 23 °C và người sử dụng không tự chỉnh được tốc độ gió, tốc độ gió trung bình giới hạn ở 0,2 m/s; người mặc quần áo có nhiệt trở trên 0,7 clo hoặc hoạt động với mức trao đổi chất trên 1,3 met thì không bị giới hạn này (clo là đơn vị nhiệt trở của quần áo, met là đơn vị mức trao đổi chất của cơ thể). Cùng tài liệu ghi cảm giác gió lùa rõ nhất khi toàn thân đã thấy lạnh. Áp dụng vào nhà xưởng: công nhân mặc áo khoác, đi lại, bốc xếp thì chịu được gió hơn; vị trí ngồi yên như kiểm hàng, đóng gói, nhất là khi người làm mặc áo mỏng, là nơi MEILILE đặt mục tiêu giữ gió không quá 0,2 m/s.
Xưởng có lò, máy sấy, máy ép nhựa hoặc có sưởi: lúc này đảo chiều mới phát huy tác dụng
Chuyện khác hẳn khi trong xưởng có nguồn nhiệt. Khí nóng từ lò, máy sấy, dàn máy ép nhựa hay máy sưởi bốc lên và đọng dưới mái; mùa đông, tầng làm việc ở gần sàn có thể lạnh trong khi ngay dưới mái đang có một lớp khí ấm. Báo cáo của Polander và cộng sự nói rõ: thêm sưởi vào kho thì phân tầng nhiệt rõ rệt sẽ hình thành. Hướng dẫn tiết kiệm năng lượng cho ngành sản xuất của Carbon Trust (CTV059, 11/2018) viết rằng ở những xưởng có nhiều nhiệt thải từ công đoạn sản xuất, khí nóng tụ lại ở phần không gian dưới mái, và lắp quạt phá phân tầng sẽ tuần hoàn khí nóng trở lại mặt sàn xưởng. Đây là trường hợp quạt trần phát huy tác dụng trong mùa đông: trộn lớp khí ấm dưới mái xuống tầng làm việc mà không thổi thẳng gió vào người; MEILILE chọn đảo chiều làm điểm xuất phát (xem đoạn dưới).
QCVN 26:2016/BYT cũng có một chỉ tiêu liên quan trực tiếp: mục 2.1.3 quy định chênh lệch nhiệt độ theo độ cao vị trí làm việc không quá 3 °C, và mục 2.1.4 giới hạn chênh lệch theo phương ngang ở 4 °C với lao động nhẹ, 5 °C với lao động trung bình, 6 °C với lao động nặng. ASHRAE 55 có giới hạn tương tự cho chênh nhiệt giữa đầu và mắt cá chân: 3 °C với người ngồi, 4 °C với người đứng (áp dụng cho người mặc dưới 0,7 clo và hoạt động dưới 1,3 met). Xưởng có nguồn nhiệt mà để khí nóng đọng trên cao là nơi dễ chạm các mốc này, và trộn khí bằng quạt trần là một trong những cách thu hẹp chênh lệch.
Cách chạy MEILILE đề xuất cho trường hợp này: đảo chiều, bắt đầu ở tần số thấp, tăng dần cho tới khi chênh nhiệt độ giữa hai độ cao giảm rõ mà ở vị trí ngồi làm việc vẫn chưa có gió lùa. MEILILE chưa tìm thấy tiêu chuẩn hay nghiên cứu độc lập nào kết luận rằng mùa đông quạt HVLS bắt buộc phải chạy ngược chiều; nếu đo thấy chạy thuận ở tần số rất thấp cũng trộn được khí mà không gây gió lùa, chạy thuận vẫn là một lựa chọn đúng. Con số quyết định là số đo tại xưởng của bạn. MEILILE không đưa ra con số “xưởng ấm thêm bao nhiêu độ” hay “tiết kiệm bao nhiêu phần trăm tiền sưởi”, vì nó phụ thuộc nguồn nhiệt, chiều cao mái, độ kín của nhà và cách đặt quạt; cách tự kiểm chứng có ở mục nghiệm thu bên dưới.
Hai lưu ý khi đảo chiều ở xưởng có nguồn nhiệt. Thứ nhất, khoảng hút phía trên cánh: chạy ngược thì phía trên cánh thành phía thổi ra, khí đi lên chạm mái rồi tỏa ngang, nên MEILILE vẫn giữ khoảng trống tối thiểu 0,6 m giữa mặt phẳng cánh và mái như khi chạy thuận. Thứ hai, khu có khói hàn, hơi dung môi hay bụi mịn phải hút cục bộ tại nguồn trước; dù chạy chiều nào, quạt trần cũng chỉ pha loãng và phát tán chứ không loại bỏ được chúng.
Mùa nồm: đóng cửa, chạy quạt chậm để mặt sàn khô nhanh hơn
Nồm là chuyện của cuối đông, đầu xuân. Theo bài phổ biến kiến thức của cơ quan khí tượng thủy văn, nồm là hiện tượng thời tiết khi độ ẩm không khí lên cao, tới khoảng 90% hoặc hơn, thường gặp từ giữa tháng 2 kéo dài đến đầu tháng 4; không khí ẩm, ấm từ biển thổi vào trong khi nhiệt độ mặt nền sàn vẫn còn thấp hơn nhiệt độ điểm sương của không khí, nên hơi nước ngưng tụ trên sàn, tường, kính. Cùng bài viết khuyên đóng kín cửa khi trời nồm, vì mở cửa chỉ làm nhà ẩm thêm, và chỉ mở khi không khí khô hơn. Số liệu tháng cũng cho thấy độ ẩm nền cao: Niên giám Thống kê 2024 ghi độ ẩm trung bình tháng 2/2024 tại Láng là 83%, tháng 3 là 81% (trung bình cả tháng; những ngày nồm riêng lẻ cao hơn).
Với nhà xưởng, chỗ đọng nước dễ thấy nhất là nền bê tông, mặt dưới mái tôn và bề mặt hàng hóa, pallet. Quạt có làm hết nồm không? Không. Quạt trần không thêm, không bớt một gam hơi nước nào trong không khí; nó chỉ giữ cho khí chuyển động. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (US EPA) viết rằng chống ngưng tụ là tăng nhiệt độ bề mặt hoặc giảm độ ẩm trong không khí, dùng quạt khi cần, và khuyên giữ độ ẩm trong nhà dưới 60%. Quạt chỉ là phần phụ bên cạnh việc giảm độ ẩm. Còn chuyện mở cửa: ngày nồm không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà, mở cửa là đưa thêm hơi nước vào, nên khuyến cáo đóng cửa của cơ quan khí tượng đi trước (đây là cách MEILILE đọc hai tài liệu, không phải câu chữ của chúng).
Cách phối hợp MEILILE đề xuất cho ngày nồm:
- Đóng các cửa hứng gió ẩm. Cửa lớn, cửa cuốn, cửa sổ thông gió phía có gió ẩm thổi vào đóng lại; mở lại khi không khí ngoài trời khô hơn, đúng như khuyến cáo của cơ quan khí tượng.
- Hút ẩm cho khu cần khô. Kho giấy, kho gỗ, kho linh kiện điện tử, khu thành phẩm đóng thùng carton là nơi phải giảm độ ẩm thật, bằng thiết bị hút ẩm hoặc điều hòa; quạt không thay được việc này.
- Chạy quạt trần chiều thuận, tần số thấp đến vừa. Lớp gió sát sàn của chế độ chạy thuận đi qua mặt nền và mặt hàng, giúp nước đọng bay hơi nhanh hơn và hạn chế những túi khí tù ở góc kho, mặt dưới mái tôn, nơi hơi ẩm dễ ngưng tụ. Ngày nồm thường không lạnh như giữa đông, nhưng vị trí ngồi yên vẫn nên đo gió như mục nghiệm thu.
- Không dùng quạt làm lý do để mở cửa. Quạt chạy mạnh với cửa mở toang chỉ trộn thêm không khí ẩm ngoài trời vào xưởng.
Nói gọn: quạt giúp bề mặt khô nhanh hơn, còn độ ẩm trong không khí chỉ giảm khi có hút ẩm hoặc khi không khí ngoài trời khô hơn. Trang quạt trần công nghiệp tóm thành một dòng “mùa nồm: hong khô”, và đây là phần giải thích đằng sau dòng đó.
Nhà xưởng phía Nam: khi nào câu hỏi đảo chiều mới đặt ra
Nồm, theo mô tả của cơ quan khí tượng ở trên, là hiện tượng của miền Bắc, thường gặp từ giữa tháng 2 đến đầu tháng 4. Với nhà xưởng ở phía Nam, câu hỏi đảo chiều chỉ đặt ra khi trong xưởng có lúc người làm thấy lạnh vì gió quạt, ví dụ khu ngồi ngay dưới quạt vào sáng sớm, hoặc khu có điều hòa cục bộ nằm trong vùng gió. Nếu không có lúc nào như vậy, quạt trần DF chạy thuận quanh năm, chỉ thay đổi tần số theo giờ và theo mùa; khu nào bị gió lùa thì hạ tần số ở quạt đó, dời vị trí ngồi, hoặc đảo chiều riêng quạt đó. Mỗi quạt có tủ biến tần riêng, nên đổi chiều một quạt không ảnh hưởng các quạt khác trong cùng xưởng.
Điểm chung của cả hai miền là cách chốt mức chạy: không chọn theo vòng quay tối đa trong bảng thông số, mà theo số đo gió tại chỗ người làm. Một hệ quạt chạy cả năm với một mức tần số cố định thường là đang chạy quá mạnh vào mùa mát và chưa đủ vào giữa mùa nóng.
Bảng chọn chiều quay và tốc độ theo mùa và loại xưởng
Bảng dưới gom các trường hợp ở trên thành một chỗ. Cột “chiều quay” và “tốc độ” là đề xuất vận hành của MEILILE cho quạt trần DF; cột “vì sao” dẫn về đoạn có nguồn. Mức tần số cụ thể chốt tại xưởng bằng số đo, ghi lại trên biên bản cùng con số hiển thị trên màn hình tủ.
| Tình huống | Chiều quay | Tốc độ | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Mùa nóng, xưởng có người làm (mọi miền) | Thuận | Đủ mát tại chỗ người đứng, không vượt 1,5 m/s (nóng ẩm đến 2 m/s) | Cột khí chạm sàn rồi trải ngang qua tầng làm việc; gió 0,5 m/s cho cảm giác mát khoảng 2 °C |
| Mùa đông miền Bắc, xưởng không sưởi, không có nguồn nhiệt lớn | Tắt nếu gió tại chỗ người làm vẫn đạt mức dưới của QCVN 26; nếu không, hoặc vẫn cần khí chuyển động, thì đảo chiều | Thấp nhất đủ đạt mức dưới QCVN 26 (0,1/0,2/0,3 m/s); chỗ ngồi yên không quá 0,2 m/s | Mùa lạnh, kho không sưởi gần như không phân tầng nhiệt; đảo chiều chỉ để gió không thổi thẳng vào người |
| Mùa đông, xưởng có lò, máy sấy, máy ép nhựa hoặc có sưởi | Đảo chiều (thuận rất chậm nếu đo thấy không gây gió lùa) | Bắt đầu thấp, tăng tới khi chênh nhiệt hai độ cao giảm rõ | Có lớp khí ấm dưới mái để trộn xuống; QCVN 26 giới hạn chênh nhiệt theo độ cao vị trí làm việc 3 °C |
| Mùa nồm (thường từ giữa tháng 2 đến đầu tháng 4, miền Bắc) | Thuận | Thấp đến vừa, đóng cửa hứng gió ẩm | Gió sát sàn giúp nước đọng bay hơi; quạt không giảm độ ẩm không khí, phần đó là việc của hút ẩm |
| Kho hàng ít người, mùa lạnh hoặc nồm | Thuận hoặc đảo chiều | Thấp | Giữ khí chuyển động đều, hạn chế túi khí tù và đọng ẩm ở mặt dưới mái tôn |
| Nhà xưởng phía Nam, không có lúc người làm thấy lạnh vì gió | Thuận quanh năm | Đổi tần số theo giờ và theo mùa | Không có tình huống phải tránh gió lùa; quạt nào gây lạnh cục bộ thì xử lý riêng quạt đó |
Đọc bảng này cần để ý hai chỗ. Ô “tắt” ở dòng thứ hai là đề xuất nghiêm túc, kèm điều kiện gió tại chỗ làm vẫn đạt mức dưới của quy chuẩn: quạt không chạy thì không tốn điện và không gây gió lùa. Còn ở dòng thứ ba, chữ “thuận rất chậm” được giữ lại vì MEILILE chưa tìm thấy tài liệu độc lập nào buộc quạt HVLS mùa đông phải chạy ngược; MEILILE chọn đảo chiều làm điểm xuất phát vì gió tới người gián tiếp, rồi để số đo quyết định.
Đổi chiều an toàn: dừng hẳn trước, tải điểm treo đã tính ×6
Dừng hẳn rồi mới đổi. Hướng dẫn sử dụng quạt trần DF không có câu chữ nào quy định phải dừng quạt trước khi đổi chiều; trình tự dưới đây là quy trình của MEILILE, và lý do được nêu kèm. Hướng dẫn tham số của biến tần liệt kê “khởi động động cơ đang quay” là một nguyên nhân gây quá dòng khi tăng tốc, và trong lúc giảm tốc, ngoại lực kéo động cơ quay là một nguyên nhân gây quá áp. Bộ cánh DF đường kính 3,0–7,3 m mang quán tính lớn, nên MEILILE chọn phương án chắc nhất:
- Nhấn phím dừng (STOP); quạt giảm tốc theo thời gian giảm tốc đã cài và dừng êm.
- Chờ cánh đứng yên hẳn, không chỉ chờ màn hình về 0,00 Hz.
- Kỹ thuật viên đổi tham số chiều quay (và ghi vào biên bản ngày đổi, chiều mới).
- Nhấn phím chạy (RUN), chạy ở tần số thấp, đứng dưới quạt xác nhận chiều gió: chạy thuận thì thấy rõ cột gió thổi từ trên xuống; không thấy cột gió thổi xuống thì quạt đang chạy chiều ngược.
- Tăng dần tới mức chạy đã chốt cho mùa đó.
Lý do cũng giống lời dặn trong bài biến tần: khi quạt vừa mất điện hoặc vừa dừng bảo vệ, chờ cánh dừng hẳn rồi mới nhấn chạy lại.
Tải điểm treo đã tính cho lúc đảo chiều. MEILILE tính điểm treo theo tải thiết kế bằng khối lượng tịnh × 6 (hệ số an toàn 6, cao hơn mức tối thiểu ≥5 của ngành), đã gồm dự phòng cho tải động khi quạt khởi động và khi đảo chiều; lúc đảo chiều, mô-men xoắn đổi dấu và dồn vào vài chi tiết liên kết giữa khung gá và kết cấu. Theo khối lượng tịnh tính cho máy hoàn chỉnh kèm ống treo 500 mm: DF-73 nặng 110 kg cần tải thiết kế ≥660 kg; DF-65 và DF-60 nặng 95 kg cần ≥570 kg; DF-50 nặng 70 kg cần ≥420 kg; DF-45 nặng 60 kg cần ≥360 kg; DF-40 nặng 47 kg cần ≥282 kg; DF-35 nặng 40 kg cần ≥240 kg; DF-30 nặng 35 kg cần ≥210 kg. Kết cấu đủ hay phải gia cường là việc kỹ sư kết cấu công trình kết luận. Quạt đã treo đúng tải thiết kế thì không phải gia cường thêm chỉ vì định đảo chiều theo mùa.
Tải thiết kế là một trong bốn lớp chống rơi của dòng DF; ba lớp còn lại là chốt khóa cơ khí kép giữa trục động cơ và mâm cánh, cáp an toàn dự phòng nối thân quạt với kết cấu mái, và bảo vệ điện của biến tần tự dừng khi rung động bất thường, quá dòng, mất pha. Lần đổi chiều đầu mùa là dịp tốt để gộp một lần kiểm tra: nhìn và nghe khi quạt chạy chậm ở chiều mới, kiểm tra bu-lông hệ treo, cáp an toàn. Chính sách bảo hành nêu ba mốc bảo trì (kiểm tra nhìn và nghe hằng tháng, vệ sinh và siết lại bu-lông hệ treo mỗi 6 tháng, kiểm tra toàn diện mỗi 12 tháng); hai lần đổi chiều mỗi năm rơi đúng nhịp 6 tháng đó. Một điều kiện khác không phụ thuộc chiều quay: ở khu có người đứng, cánh phải cách sàn ít nhất 3,0 m; theo công cụ chọn quạt, cao độ cánh bằng chiều cao tới điểm treo trừ 0,4 m trừ ống treo (ngắn nhất 0,3 m), nên điểm treo phải cao từ 3,7 m trở lên. Còn “trần tối thiểu để lắp vừa” từng cỡ (3,4 m với DF-30, 6,0 m với DF-73) là điều kiện riêng để cỡ quạt đó vào được, không đồng nghĩa với việc cánh đã cách sàn 3,0 m.
Quạt di động YF: đổi hướng bằng cách đặt quạt, chỉnh góc và phím đảo chiều
Quạt di động YF thổi gió theo phương ngang, nên “đổi chiều” với YF trước hết là đổi chỗ gió tới. Type A là kiểu trống lăn trên bánh xe khóa, đẩy sang vị trí khác hoặc xoay mặt quạt đi là đổi hướng; Type B là kiểu đứng chỉnh góc trong khoảng −45° đến +90°, có ba cỡ YF-900, YF-1200, YF-1500. YF-1800 chỉ có Type A và nhận theo đơn đặt hàng. Tầm gió, tính tới chỗ gió còn 0,5 m/s, là 15 m với YF-900, 25 m với YF-1200, 35 m với YF-1500 và 50 m với YF-1800.
YF cũng có phím đảo chiều. Theo hướng dẫn của bộ điều khiển quạt di động YF, bảng điều khiển có một phím đảo chiều quay dùng để điều chỉnh chiều quay của quạt; lúc chạy thử, nếu thấy gió thổi ngược thì dùng phím này để đưa về đúng chiều. Hướng dẫn đó không mô tả thêm việc dùng phím này theo mùa, nên với YF, MEILILE đổi hướng gió chủ yếu bằng cách đặt quạt và chỉnh góc như trên.
Về tốc độ, bộ điều khiển của YF có 10 cấp tốc độ cài sẵn; theo hướng dẫn, bật lên quạt chạy mặc định ở cấp 10, cấp cao nhất, rồi chỉnh xuống bằng phím giảm. Với mùa đông: YF không cần thổi vào người, nên quay mặt quạt ra lối đi hoặc chỉnh góc Type B ngửa lên, chạy cấp thấp, hoặc tắt khi gió tại chỗ làm vẫn đạt mức dưới của QCVN 26. Ngày nồm, đặt YF ở góc kho hoặc cuối dãy kệ để đẩy không khí đi qua mặt hàng và mặt sàn, nơi quạt trần khó với tới; cửa hứng gió ẩm vẫn đóng như ở mục mùa nồm.
Nghiệm thu mùa đông: đo gió tại chỗ người làm và đo nhiệt ở hai độ cao
Khi nghiệm thu, MEILILE đo tốc độ gió bằng máy đo gió cầm tay ở tầm ngực người đứng máy, ít nhất bốn điểm cho mỗi quạt, như cách đo ở bài quạt làm mát nhà xưởng. Mùa đông giữ nguyên cách đo đó, chỉ đổi tiêu chí: thay vì kiểm tra gió có đủ mạnh, kiểm tra gió có đủ nhẹ ở những chỗ cần nhẹ. Với vị trí ngồi yên, mục tiêu MEILILE dùng là tốc độ gió trung bình không quá 0,2 m/s, theo giới hạn của ASHRAE 55 khi nhiệt độ dưới 23 °C. Cần để ý thêm một con số từ QCVN 26:2016/BYT: mức dưới của tốc độ chuyển động không khí là 0,1 m/s với lao động nhẹ, 0,2 m/s với lao động trung bình, 0,3 m/s với lao động nặng. Như vậy với lao động nhẹ ngồi yên, dải mục tiêu mùa đông là khoảng 0,1–0,2 m/s (mục tiêu nghiệm thu của MEILILE, ghép từ hai tài liệu, không phải điều khoản của quy chuẩn nào); với lao động nặng, quy chuẩn yêu cầu từ 0,3 m/s, và người bốc xếp, đi lại với mức trao đổi chất trên 1,3 met cũng nằm ngoài giới hạn 0,2 m/s của ASHRAE 55.
Với xưởng có nguồn nhiệt, thêm một phép đo nhiệt độ, làm theo cách ở phần nghiệm thu của bài nguyên lý: đo nhiệt độ ở tầng sát mái và ở tầng làm việc trước khi bật quạt, chạy quạt 20–30 phút rồi đo lại đúng hai điểm đó. Chênh lệch giữa hai tầng giảm rõ nghĩa là vòng tuần hoàn đang hoạt động. Nếu không giảm, khả năng cao là khoảng trống phía trên cánh bị bóp dưới 0,6 m, hoặc quạt treo quá thấp so với chiều cao mái. Ở chính độ cao làm việc, so kết quả với mốc 3 °C của QCVN 26:2016/BYT cho chênh nhiệt theo độ cao vị trí làm việc.
Biên bản mùa đông ghi: chiều quay đang đặt, tần số hiển thị trên màn hình tủ, số đo gió tại từng điểm, và với xưởng có nguồn nhiệt là nhiệt độ hai độ cao trước và sau khi chạy. Đầu mùa nóng, đổi về chiều thuận và đo lại theo tiêu chí mùa nóng. Hai bộ số này là căn cứ để năm sau không phải dò lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp về quạt trần công nghiệp đảo chiều
Quạt trần công nghiệp có đảo chiều được không?
Được. Với quạt trần DF của MEILILE, chiều quay là một tham số của tủ biến tần đi kèm: hướng dẫn tham số của biến tần đi kèm có tham số chọn chiều thuận hoặc chiều ngược, giá trị xuất xưởng là chiều thuận, kèm một tham số cho phép hoặc cấm quay ngược. Bốn thao tác hằng ngày trong mục 7.1 hướng dẫn sử dụng (chạy, tăng, giảm, dừng) không gồm đổi chiều; đổi tham số do kỹ thuật viên MEILILE hoặc đơn vị được MEILILE ủy quyền thực hiện, và MEILILE chỉ đổi khi quạt đã dừng hẳn.
Mùa đông miền Bắc có nên cho quạt trần công nghiệp chạy ngược chiều không?
Tùy xưởng có nguồn nhiệt hay không. Quạt đảo chiều không tự sưởi ấm nhà xưởng, vì quạt chỉ khuấy trộn không khí có sẵn. Nghiên cứu theo dõi nhiều kho không sưởi ở Tây Ban Nha (Porras-Amores và cộng sự, Energies 2014) ghi nhận mùa lạnh chênh nhiệt độ theo chiều cao không đáng kể, nên ở xưởng không sưởi gần như không có lớp khí ấm nào để kéo xuống: tắt quạt khi không cần và số đo gió tại chỗ làm việc vẫn đạt mức dưới của QCVN 26 (0,1 m/s lao động nhẹ, 0,2 m/s trung bình, 0,3 m/s nặng), còn nếu không đạt hoặc vẫn cần khí chuyển động thì chạy đảo chiều ở tần số thấp để gió không thổi thẳng vào người. Xưởng có lò, máy sấy, máy ép nhựa hoặc có sưởi mới có lớp khí ấm dưới mái, và đảo chiều ở tốc độ thấp mới có khí ấm để trộn xuống.
Quạt trần quay thuận hay ngược chiều kim đồng hồ thì thổi gió xuống?
Câu hỏi này quen thuộc với quạt trần gia đình, nơi hướng dẫn mùa hè, mùa đông thường gắn với chiều kim đồng hồ. Với quạt trần công nghiệp DF, MEILILE không lấy chiều kim đồng hồ làm mốc, vì cùng một chiều quay, nhìn từ dưới lên và nhìn từ trên xuống sẽ thấy ngược nhau, còn hướng gió do góc cánh quyết định. Mốc là luồng gió thật: khi chạy thử, kỹ thuật viên xác nhận chiều quay để cột khí đi xuống chạm sàn, vì đảo pha động cơ làm quạt thổi ngược. Muốn biết quạt đang chạy chiều nào, đứng dưới quạt khi quạt chạy chậm: chạy thuận thì thấy rõ cột gió thổi từ trên xuống; không thấy cột gió thổi xuống thì quạt đang chạy chiều ngược.
Mùa nồm có nên bật quạt trần công nghiệp không?
Có thể bật, nhưng quạt không làm giảm độ ẩm không khí. Cơ quan khí tượng thủy văn mô tả nồm là lúc độ ẩm không khí lên cao, tới khoảng 90% hoặc hơn, nhiệt độ mặt sàn thấp hơn điểm sương của không khí nên nước đọng trên bề mặt, và khuyên đóng cửa khi trời nồm, chỉ mở khi không khí khô hơn. Cách làm MEILILE đề xuất: đóng các cửa hứng gió ẩm, hút ẩm cho khu cần khô như kho giấy, kho linh kiện, chạy quạt trần chiều thuận ở tần số thấp đến vừa để không khí đi qua mặt sàn và mặt hàng, giúp nước đọng bay hơi nhanh hơn. Quạt làm bề mặt khô nhanh hơn; độ ẩm trong không khí chỉ giảm khi có hút ẩm hoặc khi không khí ngoài trời khô hơn.
Đổi chiều quạt trần DF có cần dừng quạt trước không?
MEILILE đổi chiều khi quạt đã dừng hẳn. Đây là quy trình của MEILILE, không phải câu chữ trong hướng dẫn sử dụng quạt trần DF. Lý do: hướng dẫn tham số của biến tần liệt kê việc khởi động khi động cơ còn đang quay là một nguyên nhân gây quá dòng khi tăng tốc, và bộ cánh DF đường kính 3,0–7,3 m có quán tính lớn. Trình tự: nhấn phím dừng (STOP), chờ cánh đứng yên, đổi tham số chiều quay, rồi chạy lại ở tần số thấp. Tải thiết kế điểm treo bằng khối lượng tịnh × 6 đã gồm dự phòng tải động lúc khởi động và lúc đảo chiều.
Quạt đảo chiều và quạt đảo trần có phải một loại không?
Không. Quạt đảo trần là quạt treo trần có đầu quay qua lại để quét gió sang hai bên; đảo chiều là đổi chiều quay của cánh để cột khí đi lên thay vì đi xuống. Quạt trần DF không có cơ cấu quay đầu đảo gió. Trong dòng sản phẩm MEILILE, kiểu tự đảo gió sang ngang là quạt di động YF Type C, nhận theo đơn đặt hàng.
Quạt di động YF có đảo chiều được không?
Có. Theo hướng dẫn của bộ điều khiển quạt di động YF, bảng điều khiển có phím đảo chiều quay để điều chỉnh chiều quay của quạt; lúc chạy thử, nếu thấy gió thổi ngược thì dùng phím này để đưa về đúng chiều. Bộ điều khiển có 10 cấp tốc độ cài sẵn. Muốn đổi chỗ gió tới, cách hay dùng hơn là đẩy quạt Type A sang vị trí khác hoặc chỉnh góc Type B trong khoảng −45° đến +90°.
Chuẩn bị gì trước khi hỏi phương án chạy quạt theo mùa?
- Loại xưởng và nguồn nhiệt: xưởng có lò, máy sấy, máy ép nhựa hay máy sưởi không, đặt ở đâu; mùa đông có bật sưởi không. Đây là thông tin quyết định đảo chiều có ích hay không.
- Chiều cao tới điểm treo và kết cấu mái: đo từ sàn tới đáy vì kèo hoặc mặt dưới dầm tại từng vị trí treo; nhập dài, rộng, chiều cao vào công cụ chọn quạt trần HVLS để có model và số quạt sơ bộ.
- Vị trí người làm: khu ngồi yên (kiểm hàng, đóng gói), khu đứng máy, khu bốc xếp; để chốt điểm đo gió và quạt nào cần đảo chiều theo mùa.
- Hàng hóa sợ ẩm và cửa hứng gió: kho giấy, gỗ, linh kiện, thành phẩm đóng thùng ở đâu, cửa nào hứng gió ẩm mùa nồm; để phối hợp quạt với hút ẩm và việc đóng cửa.
Bài viết liên quan: Biến tần quạt trần công nghiệp · Nguyên lý quạt trần công nghiệp HVLS · Tiêu chuẩn nhiệt độ nhà xưởng · Quạt HVLS là gì · Cách lắp đặt quạt trần công nghiệp · Giải pháp cho kho bãi, logistics · Quạt di động YF